Tiền thưởng thời Nguyễn: Tiền tệ thời Nguyễn đa dạng về chủng loại và chất liệu. Ngoài tiền đồng thông dụng, triều Nguyễn còn sử dụng vàng, bạc, kẽm để đúc tiền. Trong đó, tiền thưởng là loại tiền đặc biệt, bao gồm hai hình thức chính: thoi và tiền tròn. Dưới triều Gia Long (1802-1820), chưa xuất hiện loại tiền thưởng hình tròn. Thay vào đó, nhà nước cho đúc loại tiền thoi bằng bạc hình khối hộp chữ nhật. Tháng 10 năm Nhâm Thân 1812, bắt đầu đúc bạc đĩnh 10 lạng. Tiền thoi hình khối hộp chữ nhật hơi khum, dài 12,5cm, rộng 2,95cm, dày 0,15cm, xung quanh đóng dấu nổi công, giáp. Loại tiền thoi bạc 1 lạng cũng có hình khối chữ nhật, mặt trước đúc nổi 4 chữ “Gia Long niên tạo” (嘉隆年造), mặt sau đúc nổi “Tinh ngân nhất lạng” (精銀壹両). Đến thời Minh Mạng (1820-1840), tiền tệ phát triển đạt đến đỉnh cao. Nhiều loại tiền mới xuất hiện, trong đó có những đồng tiền lớn mang mỹ hiệu bốn chữ hoặc tám chữ dùng làm tiền thưởng. Những đời vua sau tuy có thay đổi mỹ hiệu nhưng quy cách, kích thước, trang trí vẫn dựa trên nền tảng của triều Minh Mệnh. Ngoài bạc, vàng cũng được đưa vào lưu thông.
Thoi: Thoi thường có hình dáng giống thỏi vàng hoặc bạc, được đúc đặc, có trọng lượng và kích thước khác nhau tùy theo giá trị và mục đích sử dụng. Tiền thưởng hình tròn: Tiền thưởng hình tròn gồm hai loại: có lỗ vuông và không có lỗ vuông. Thường được làm từ các kim loại quý như vàng (kim tiền) và bạc (ngân tiền). Mặt trước thường khắc bốn chữ Hán để phân loại tiền. Hai trong số đó là tên niên hiệu của vua, hai chữ còn lại thường là Thông Bảo (通寶). Mặt sau có thể khắc hình rồng, phượng, hoa cỏ hoặc các mang mỹ hiệu bốn chữ hoặc tám chữ.
– Kim tiền (tiền vàng): Là tiền thưởng bằng vàng, thường được trao cho các quan lại cao cấp hoặc người có công lớn với triều đình.
– Ngân tiền (tiền bạc): Là tiền thưởng bằng bạc, thường được trao cho các quan lại cấp thấp hơn hoặc người có công trạng nhỏ hơn.
Tiền thưởng được ban cho các quan lại, tướng lĩnh và thần dân có công với triều đình. Việc ban thưởng thường diễn ra trong các dịp lễ lớn, sau các chiến thắng quân sự, hoặc khi hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao. Công trạng được thưởng có thể là chiến công, thành tích trong quản lý hành chính, hoặc đóng góp đặc biệt cho đất nước. Các kim tiền và ngân tiền cũng cấp cho các hoàng tử hay công chúa trong dịp sinh nhật của họ.
Kim tiền có 4 hạng gồm: Đại hạng (ngoài bậc) một mặt ghi niên hiệu, mặt kia có hình con rồng bao quanh một vòng tròn có ghi chữ: “long vân”. Nhất hạng: Hình rồng. Nhì hạng. Tam hạng: có thêm hai chữ Nhị nghi: (mặt trời và mặt trăng).
Ngân tiền có 3 hạng: Đại hạng hay Nhất hạng. Trung hạng hay Nhì hạng. Tiểu hạng hay Tam hạng.
Quá trình đúc tiền thời Nguyễn tuân theo quy trình chặt chẽ. Đầu tiên, kim loại được nấu chảy trong lò nung. Sau đó, hỗn hợp kim loại nóng chảy được đổ vào khuôn đúc. Khuôn đúc thường được làm từ đất sét hoặc kim loại, với các hoa văn và chữ khắc ngược để tạo ra hình nổi trên đồng tiền. Sau khi nguội, tiền được tách khỏi khuôn và làm sạch. Tiền thưởng, đặc biệt là Kim tiền và Ngân tiền, thường được chế tác tỉ mỉ hơn tiền thông thường. Các nghệ nhân sẽ chú ý đến từng chi tiết nhỏ để đảm bảo chất lượng và tính thẩm mỹ cao nhất cho những đồng tiền mang tính danh dự này.
